Λἰγα λόγια για την Ορθόδοξη Χριστιανική Τέχνη-Αγιογραφία

Έκθεση ζωγραφικής και Αγιογραφίας στη Βούλα

Κώστας Θεοδώρου: Ο Λαρισαίος που αγιογράφησε την πρώτη ορθόδοξη εκκλησία στον... Βόρειο Πόλο.

ΣΤΗΝ ΠΑΓΩΜΕΝΗ ΑΛΑΣΚΑ

Κόσμος

Ο Λαρισαίος Κώστας Θεοδώρου είχε το προνόμιο να αγιογραφήσει την πρώτη ορθόδοξη εκκλησία στον Βόρειο Πόλο, αυτή της Ελληνικής Κοινότητας, στη μακρινή και παγωμένη Αλάσκα. Όμως δεν σταμάτησε εκεί. Με την αφοσίωση και το μεράκι που τον διακρίνει έκανε τις αγιογραφίες και στην εκκλησία της ρωσικής κοινότητας, αλλά και στην εκκλησία μιας ορθόδοξης φυλής Εσκιμώων!

Ο κ. Θεοδώρου μίλησε (πρόσφατα) για το ξεχωριστό του ταξίδι και για τον ιδιαίτερο τόπο στον ραδιοφωνικό σταθμό "Πρακτορείο 104,9 FM" και στην εκπομπή "Δύο στις 12", που παρουσιάζουν ο Νίκος Γιώτης και ο Φάνης Γρηγοριάδης.

Παντού υπάρχει ένας Έλληνας...

Πρώτη φορά πήγε στην Αλάσκα, πριν από τέσσερα χρόνια, ανταποκρινόμενος στην έκκληση που έκανε από τηλεοράσεως η δραστήρια Ελληνική Κοινότητα, η οποία, όπως είπε, αριθμεί περί τα 250 μέλη. "Παντού υπάρχει ένας Έλληνας" ανέφερε χαρακτηριστικά.

Πρόσθεσε, δε, ότι επέλεξε να πάει με δικά του έξοδα. "Εγώ το είδα πατριωτικά και θρησκευτικά" τόνισε.

Η παρουσία του εκεί έγινε δεκτή με ενθουσιασμό, όχι μόνο από τους Έλληνες, αλλά και από άλλες μικρότερες κοινότητες Ορθοδόξων, όπως οι Ρουμάνοι, οι Βούλγαροι, οι Παλαιστίνιοι, οι οποίες πλαισιώνουν την εκκλησία. Όπως είπε, όταν έκανε τις αγιογραφίες στην Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, στο Άνκορατζ της Αλάσκας, "η εκκλησία δεν είχε δάπεδο ακόμη, ήταν τέτοιος μεγάλος ο ενθουσιασμός".

Η ελληνική ομογένεια λειτούργησε ως γέφυρα ένωσης με άλλες εθνότητες, οπότε ακολούθησαν η ρωσική εκκλησία του αγίου Τύχωνα και τον Ιούλιο, η εκκλησία της Γέννησης της Θεοτόκου, των Εσκιμώων, στο νησί Τσενέγκα.

Παγώνει η μπογιά;

Στην ερώτηση των Νίκου Γιώτη και Φάνη Γρηγοριάδη πώς κατορθώνει και δουλεύει στην ..ανεβασμένη για τα δεδομένα της Αλάσκας θερμοκρασία των -10 βαθμών Κελσίου και εάν παγώνει η μπογιά, επισήμανε ότι οι συνθήκες εργασίας δεν είναι και τόσο τραγικές.

"Σκεφτείτε ότι εμείς δουλεύουμε σε έναν κλειστό χώρο. Η θέρμανση είναι αρκετή. Κτίρια που μπορεί να λειτουργούν μια φορά την εβδομάδα, για μια ώρα- δύο φανταστείτε ότι όλη την υπόλοιπη εβδομάδα η θέρμανση δουλεύει ακατάπαυστα" είπε.

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΕΙΚΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ

( Ἠλεκτρονική πηγή: w w w . i m g l y f a d a s . g r )

Αγιογραφία καλείται η λειτουργική τέχνη που στοχεύει να μυήσει τους πιστούς δια της οράσεως στην ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ, όπως και η ψαλτική δια της ακοής. Σκοπός της είναι να αναπαραστήσει τις διηγήσεις της Βίβλου. Ο ΄Αγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός αναφέρει «... όπερ τοις γράμμασι μεμυημένοις η Βίβλος, τούτο και τοις αγραμμάτοις η εικών· και όπερ τη ακοή ο λόγος, τούτο τη οράσει η εικών· νοητώς δε αυτή ενούμεθα...». Στη Βίβλο τη δύναμη την έχουν τα γεγονότα, δεν την έχουν τα διακοσμητικά στοιχεία γιατί αυτά είναι απολύτως περιορισμένα στα αναγκαία. Ο λόγος της Βίβλου είναι απέριττος και λιτός, προκλητικά λιτός και τόσο λιτή και ανδροπρεπής είναι η πατροπαράδοτη παραδεδομένη Αγιογραφία-Ζωγραφική.

Πώς τα τελευταία χρόνια έχουν αρχίσει να υιοθετούνται τεχνικές περιττής διακόσμησης, ξεβαμμένων φόντων, θολών φωτοστεφάνων κ.α. Μήπως για να γίνουν πιο καλλιτεχνικές, πιο ανανεωμένες και πιο θελκτικές οι παραστάσεις της επί γης βιωτής του Κυρίου μας ή τα μαρτύρια των Αγίων μας; Τι θελκτικό να προσθέσουμε εμείς στο Αιώνιο; Ίσως σκεφτείτε ότι είναι θέμα γούστου. Μα το Ευαγγέλιο δεν είναι θέμα γούστου. Είναι απλά αληθινό, χωρίς φτιασίδια.

Μήπως η απλή απεικόνιση των Βιβλικών γεγονότων δεν έχει τη δύναμη να ανυψώσει τον πιστό; Πατριαρχική και Συνοδική Εγκύκλιος που εκδόθηκε το 1987 για τη συμπλήρωση 1200 χρόνων από τη Σύγκλιση της Ζ᾽ Οικουμενικής Συνόδου αναφέρει: «13... η ορθόδοξος εικών δεν κρατεί ειμή μόνον τα απαραιτήτως αναγκαία δια την αναγνώρισιν της ιστορικότητας ενός γεγονότος ή της πνευματικότητας του προσώπου ενός Αγίου...». Πώς συμβιβάζονται ορισμένοι νεωτερισμοί με την «14... υπέροχον νηστείαν των ομμάτων[1]». Μήπως τελικώς με την εικονογραφία μας κάνουμε μαλθακούς τους πιστούς στην όραση των θείων πραγμάτων. Μήπως τελικώς αντί να εισάγουμε την Αγιογραφία στον κόσμο προς ησυχασμό των ψυχών, εισάγουμε την ταραχή και την αγωνία του κόσμου στην Αγιογραφία;

Ας σταθούμε στα εξής χαρακτηριστικά νεοεισαχθέντα στοιχεία, παρότι υπάρχουν κι άλλα:

1. Τα φόντα από επίπεδα (plakat) που συναντώνται σε όλες τις καταξιωμένες διασωσμένες πατροπαράδοτες τοιχογραφίες και φυσικά συστήνονται και από τον κυρ-Φώτη Κόντογλου τείνουν να αντικατασταθούν από φόντα συννεφιασμένα, ξεβαμμένα με ανταύγειες. Μα η επιπεδότητα των παλαιών φόντων δεν είναι ένα στοιχείο εικαστικής αδυναμίας των παλαιών μαστόρων αλλά υποδηλώνει τη σταθερότητα, την μη μεταβλητότητα του κόσμου των Αγίων αντίστοιχη με το plakat χρυσό φόντο των φορητών εικόνων. Αντίθετα τα συννεφιασμένα φόντα δείχνουν το ευμετάβλητο, το έτοιμο προς μεταβολή όπως ο συννεφιασμένος ουρανός. Και παρότι εικαστικά μπορεί να δίνουν «καλύτερο» αποτέλεσμα, τι γίνεται από θεολογική άποψη;

2. Τα φωτοστέφανα με τις σκιές είναι ένα από τα καινούρια στοιχεία που μας υποβάλλουν σεδογματικές διαστρεβλώσεις. Το φωτοστέφανο υποδηλώνει το ΄Ακτιστο Φως του Θεού μέσα στο οποίο ζουν οι ΄Αγιοι. Υπάρχουν στο ΄Ακτιστο Φως του Θεού σκιές ή περιοχές διαβαθμισμένης φωτεινότητας; Μη γένοιτο. Δεν αγγίζει αυτό τα όρια της αίρεσης;

Είναι λογικό επειδή δεν μπορούμε να καταλάβουμε τα παραδεδομένα να τα αλλάζουμε;

Είναι λογικό επειδή «δεν μπορούμε να τα δικαιολογήσουμε...»[2] ή επειδή μας «ενοχλούν αισθητικά...»[3] να δίνουμε δικές μας «ζωγραφικές λύσεις...» όπως ισχυρίζεται ο αναγνωρισμένος Αγιογράφος κ. Καρούσος σε βιβλίο του; Αν δεν μπορούμε να καταλάβουμε τη λογική των παλαιών μαστόρων δε σημαίνει ότι έχουμε δικαίωμα να κάνουμε αλλαγές ή να παραγκωνίζουμε τα παραδεδομένα έστω και για λόγους «εικαστικής βελτίωσης». Για να γίνει κατανοητή η σημασία των παρεμβάσεων θέτω το ερώτημα: θα τολμούσαμε κατ᾽ αντιστοιχία να αλλάξουμε ευκαίρως ακαίρως τις ακολουθίες της Εκκλησίας μας επειδή δεν καταλαβαίνουμε την προκλητική απλότητά τους;

3. Σε άρθρο-συνέντευξη Αθηναϊκής εφημερίδας[4] του ζωγράφου κ. Π. Σάμιου που διδάσκει 3 χρόνια Βυζαντινή Αγιογραφία στη Σχολή Καλών Τεχνών συναντήσαμε συνθήματα και προτροπές προς τους φοιτητές της Σχολής όπως: «Δημιουργείστε ελεύθεροι, μακριά από τους περιορισμούς της Εκκλησίας» ή τα νέα παιδιά ας «καταθέσουν και την προσωπική τους σφραγίδα... δημιουργώντας συνθέσεις από το μυαλό τους... να απεμπλακούν από τα καθιερωμένα» ή «Η Εκκλησία κρύβεται πίσω από μια λανθασμένη έννοια προάσπισης της παράδοσης και δεν τολμά καινούρια πράγματα». Από την πλευρά μας να καταθέσουμε ότι δεν υπάρχει αντίρρηση της προσωπικής σφραγίδας των ζωγράφων αφού όλοι είμαστε προσωπικότητες κι έχουμε «πρόσωπο», όμως πρωτύτερα να έχουμε πάρει και βιώσει μια άλλη σφραγίδα, την σφραγίδα των δωρεών του Πνεύματος του Αγίου και να έχουμε «γευθεί» το όντως ΠΡΟΣΩΠΟ, τον Δεσπότη μας Χριστό. Αφού έχουμε πρωτίστως ζήσει και νοιώσει την ταπεινούμενη αγάπη και θυσία του Κυρίου μας μέσα από τα Μυστήρια που όμως εδώ και αιώνες φαίνεται ότι γίνονται με τον ίδιο, απαράλλακτο και «καθιερωμένο» εξωτερικά τρόπο. Δεν είναι περιττή αναζήτηση αυτή; Δεν μας φοβίζει να εξελιχθούμε στην τέχνη μας, αρκεί προηγουμένως να έχουμε μπει σε πορεία κάθαρσης των παθών μας μέσα στονΑγιογόνο χώρο της Εκκλησίας. Εξάλλου έχουμε πικρά εμπειρία από μη αναγωγικές προσωπικές σφραγίδες και στην Εκκλησιαστική αλλά και στην κοσμική Ιστορία. Κι όταν λέμε μη αναγωγικές προσωπικές σφραγίδες εννοούμε αυτονομημένες από τη ζωή του Χριστού και των Αγίων Του προσωπικές σφραγίδες.

4. Γεγονότα που προκαλούν επιπλέον ανησυχία είναι η διαρκώς αυξανόμενη ζήτηση των παραπάνω στοιχείων ακόμα και από εκπροσώπους του Κλήρου και η διαρκώς αυξανόμενη διατύπωση θέσεων όπως οι παραπάνω από ολοένα και περισσότερους επώνυμους Αγιογράφους.

5. Τέλος προκαλεί έντονο προβληματισμό η διαρκώς αυξανόμενη χρήση μουσαμάδων που εκτυπώνονται από υπερσύγχρονα μηχανήματα χωρίς την επέμβαση ανθρώπινου χεριού και είναι αντιγραφή προϋπαρχόντων έργων με σημαντικά υποπολλαπλάσιο κόστος. Οι μουσαμάδες αυτοί κολλούνται σε τοίχους Εκκλησιών αντί αυθεντικής Αγιογράφησης.

Η ευθύνη μας είναι μεγάλη καθώς γινόμαστε δια της εικονογραφίας οδηγοί εις Χριστόν.

Ας προσέξουμε λοιπόν κι ας προβληματιστούμε!

[1]. Απόσπασμα από την προαναφερθείσα Πατριαρχική Εγκύκλιο.

[2]. Όπως ισχυρίζεται ο κ. Ιωάννης Καρούσος στο βιβλίο του ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΤΟΝ Ι.Ν. ΑΓ. ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΟΝΟΣ, εκδ. Αστήρ, 1996, σελ. 30.

[3]. Ισχυρισμός του ιδίου αγιογράφου.

[4]. ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΠΕΝΔΥΤΗ, στήλη ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΕΣ της 28-4-2005, σελ. 5 (συνέντευξη του κ. Π. Σάμιου).

(Πηγή: Ιωάννου Π. Κωτσαλά, ΕΠΙΤΟΜΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΥΛΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ, εκδ. Νεκτάριος Παναγόπουλος, 2008.)

Εννέα χρόνια αγιογραφεί τον ιερό ναό του Αγίου Νεκταρίου-φωτο

Πηγή: ierovima.gr 

Του Κώστα Ζαφειρίου

 Το 2006 ξεκίνησε με τη βοήθεια του Θεού, ηαγιογράφηση του Ιερού Ναού του Αγίου Νεκταρίου Βούλας. Εννέα χρόνια μετά, η αγιογράφηση είναι σε πλήρη εξέλιξη και –Θεού θέλοντος-θα ολοκληρωθεί το 2016.

Ο π. Σταμάτης Σκλήρης και ο συνεργάτης του (και μαθητής του) Αθανάσιος Κουτσιπετσίδης, εργάζονται όλα αυτά τα χρόνια στο ναό, πάνω στις σκαλωσιές και δημιουργούν τις υπέροχες παραστάσεις και εικόνες.

Ο προσκυνητής του ιερού ναού, εντυπωσιάζεται από τις υπάρχουσες αγιογραφίες. «Ψυχρά και θερμά» χρώματα, δεμένα αρμονικά.Με την είσοδό του στο ναό αντικρύζει την Παναγία Παντάνασσα ενώ το βλέμμα ανυψώνεται γαλήνια στον κεντρικό θόλο (τρούλο) όπου εικονίζεται ο Ιησούς  Παντοκράτωρ.

Η αγιογραφία δείχνει τον «καινόν ουρανόν και την καινήν γη», τον κόσμο της χάριτος. Εκφράζει επίσης την επέκεινα του παρόντος κόσμου θεία πραγματικότητα.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Κωνσταντίνο Καλοκύρη»: «σκοπός της αγιογραφίας είναι η εξυπηρέτηση της Εκκλησίας. Δεν είναι «η τέχνη για την τέχνη» αλλά τέχνη εκκλησιαστική και πνευματική. Πρωταρχικός σκοπός η θεμελίωση της πίστεως στις ψυχές των εκκλησιαζομένων. Αυτά που θα εκθέσει ο άμβωνας θεολογικά, αυτά θα εξηγήσει η αγιογραφία εικαστικά. Δίπλα στα ερμηνευτικά υπομνήματα των πατέρων επί της αγίας Γραφής θα παρατεθούν τα εμπειρικά υπομνήματα των αγιογράφων, δηλαδή οι εικαστικές απεικονίσεις, που θα αισθητοποιούν στο λαό την ορθή δογματική πίστη. Επίσης η ορθόδοξη αγιογραφία θα προσδώσει στην εκκλησία την έννοια του «επιγείου ουρανού εν ω ο επουράνιος Θεός ενοικεί και εμπεριπατεί» κατά τον απτότερο τρόπο». 

Ποιος είναι ο π. Σταμάτης Σκλήρης

Ο πατήρ Σταμάτης Σκλήρης γεννήθηκε στον Πειραιά το 1946. Σπούδασε Ιατρική (1971) και Θεολογία (1976) στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Παρακολούθησε μαθήματα τέχνης και Ιστορίας της Τέχνης στο Παρίσι και στο Βελιγράδι. Έχει μελετήσει την τοιχογραφία της εποχής των Παλαιολόγων στα βυζαντινά μνημεία του 14ου αιώνα.

Έχει δημοσιεύσει μελέτες θεωρίας και κριτικής της τέχνης σε διάφορα καλλιτεχνικά και θεολογικά περιοδικά.

Το 1979 χειροτονήθηκε ιερέας. Διακόνησε πολλά χρόνια  την  ενορία Κοιμήσεως Θεοτόκου Βούλας, ενώ σήμερα είναι εφημέριος στον ιερό ναό Αγίας Σκέπης Παπάγου.

Το 1986 οργάνωσε Εργαστήριο Βυζαντινής Αγιογραφίας στο Ίδρυμα Γουλανδρή – Χορν. Δίνει διαλέξεις πάνω σε θέματα θεολογίας και αισθητικής της βυζαντινής εικόνας.

Έχει λάβει μέρος σε διάφορες ομαδικές και ατομικές εκθέσεις (Γκαλερί «Ζυγός, 1991 και 1994, στην Αθήνα, Salon d’ Automne», 1992 και 1993, «Salon des artistes francais», 1993 στο Παρίσι).

Ως ζωγράφος έχει δημιουργήσει προσωπικό ύφος, το οποίο προέρχεται από σύνθεση της παραδοσιακής με τη σύγχρονη τέχνη.

Βασικό χαρακτηριστικό της τεχνικής του

(απόσπασμα άρθρου  του περιοδικού Sabornost (ΣΥΝΟΔΙΚΟΤΗΣ), 1-2, 1999, της Επισκοπής Ποζάρεβατς και Μπρανιτσέβου, με γενικό αφιέρωμα «Ζωγραφική και Πίστη».  )

« …Βασικό χαρακτηριστικό της ζωγραφικής του πατρός Σταμάτη είναι η αύξουσα προοπτική των εικονιζομένων. Αυτό υποδηλώνει πως γι’αυτόν η εσχατολογία είναι η αλήθεια ενός όντος και όχι η ιστορική πραγματικότητα. Η εικόνα είναι το πορτρέτο της εσχάτης πραγματικότητας των όντων, εικόνα της αλήθειας που θα πραγματοποιηθεί στο μέλλον. Για να το καταδείξουμε, θα χρησιμοποιήσουμε τη διήγηση που ανέφερε ο ίδιος ο πατήρ Σταμάτης στην ομιλία του κατά την έκθεσή του στο Τρέμπινιε το 1998, θέλοντας να δείξει την εσχατολογική διάσταση των εικόνων του και γενικά της ορθόδοξης εικόνας σε σχέση με τη σύγχρονη ζωγραφική: όταν ο Πικάσο έφτιαξε το πορτρέτο μιας φιλότεχνης κυρίας κι εκείνη παραπονέθηκε πως δεν της μοιάζει, ο ζωγράφος απάντησε: «Σας απέδωσα όπως θα είσαστε μετά από μερικά χρόνια». Θα μπορούσαμε να πούμε ότι και η εικονογραφία αντίστοιχα αποδίδει τα πράγματα όπως θα είναι στο μέλλον, στη Βασιλεία του Θεού. Μόνο που το μελλοντικό πορτρέτο μας δείχνει γεροντότερους, ενώ αντίθετα η εικόνα παρουσιάζει τους αγίους στην αιώνια νεότητα του Παραδείσου».